Արմինֆո. Robust Armenia-ն («Կայուն Հայաստան») հիանալի անվանում է մեր երկրի կայուն զարգացման խնդիրներին նվիրված համաժողովների շարքի համար։
Չնայած այն բանին, որ այս տերմինն արդեն երկար տարիներ կիրառվում է գրավոր խոսքում, հատկապես երկրում իրականացվող բազմաթիվ արտասահմանյան դրամաշնորհային ծրագրերի անվանումներում, սակայն պետք է փաստել, որ դրա իմաստային ծանրաբեռնվածությունը դեռևս մնում է զուտ փիլիսոփայական մոտեցումների շրջանակներում։ Դեռ շատ անելիքներ կան այս հասկացությունը «հողեղեն» դարձնելու և գործնականում այնպիսի քայլեր ձեռնարկելու համար, որոնք իրականում ի վիճակի են հանգեցնել մեր հասարակության սոցիալ-տնտեսական հիմքերի իրական կայունությանը։
Նախօրեին կայացած հերթական համաժողովը, որը կազմակերպվել էր Մեդիամաքս գործակալության և Skill Event մարքեթինգային ընկերության մեր գործընկերների կողմից՝ «Բիզնես և բնություն» համանման աշխարհայացքային մոտեցմամբ, ցույց տվեց, որ այստեղ առկա բավականին լայն անդունդի կրճատման մասին խոսելը դեռ վաղ է։ Իսկ այս շարժման առաջնագծում, ինչպես և նախկինում, գտնվում են միայն հայրենական որոշ խոշոր լեռնահանքային ընկերություններ, որոնց համար «պատասխանատու արտադրող» հասկացությունը ոչ թե նորաձևության տուրք է, այլ հեղինակության և բարօրության գործիք։ Նման ընկերությունների թվում են նաև երկրի մի քանի առևտրային բանկեր, որոնք նույնպես գիտակցում են, որ «կայուն ֆինանսավորումը» լուրջ և կայուն աճի նշան է։
Այս դեպքում անհրաժեշտ է հիշեցնել, որ հայկական բիզնեսի «վարքագծային մոնիթորինգը», որն ուսումնասիրվել է երկրի խոշորագույն խորհրդատվական ընկերության՝ «Ամերիայի» կողմից, ցույց է տվել, որ մեր երկրում ձեռնարկատիրության հիմնական մոտիվացիոն մղումը մնում է բացառապես շահույթ ստանալը։ Եվ թեև դա բնական մոտիվ է ցանկացած բիզնեսի համար, այն մնում է գլխավորը և, ցավոք, միակը։ Մենք ավելին չենք ուզում, մեզ չի հետաքրքրում այն, ինչ մեզ շրջապատում է, մենք մտադիր չենք փոխել այն միջավայրը, որտեղ ապրում ենք, մեզ չի հետաքրքրում ո՛չ բիզնես կլիման, եթե այն մեզ չի խանգարում, ո՛չ բնական կլիման, ո՛չ էլ մեզ շրջապատող միջավայրի վիճակը՝ բառի լայն իմաստով։ Բայց, ինչպես հայտնի է, «ջուրը քար է ծակում», և հետևաբար կայուն կամ «պատասխանատու» զարգացման հարցերը պետք է մշտապես լինեն օրակարգում՝ աստիճանաբար փոխելով մեր վարքագծային առաջնահերթությունները և բիզնես մշակույթը տարբեր խթանիչ մեխանիզմների՝ ֆինանսական, կարգավորող և տնտեսական շահերի վրա ազդող գործիքների միջոցով։
Հենց այդ մասին էին խոսում Robust Armenia համաժողովի մասնակիցները՝ անդրադառնալով բիզնեսի և էկոլոգիայի ու կենսաբազմազանության հիմնախնդիրների միջև առկա հակասություններին: Ինչպես նշեց Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի (ԶՊՄԿ՝ համաժողովի գործընկեր) կայուն զարգացման գծով տնօրեն Արմեն Ստեփանյանը, միջազգային բիզնես պրակտիկայում վաղուց գոյություն ունեն և կիրառվում են նմանատիպ ռիսկերի կառավարման արդյունավետ գործիքներ, և դրանց ճիշտ ու գրագետ կառավարման դեպքում մարտահրավերները կարող են և պետք է վերածվեն հնարավորությունների: Հենց հավելյալ արժեք ստեղծող էկոհամակարգի բոլոր օղակների սերտ փոխգործակցության և համագործակցության շնորհիվ է հնարավոր հասնել գերազանց արդյունքների: Եվ այս համատեքստում պետք է հասկանալ, որ պատասխանատու բիզնես վարելը անհրաժեշտ է բոլորին՝ ոչ միայն բնական պաշարներ արդյունահանող ձեռնարկություններին, այլև նրանց, ովքեր զբաղված են, օրինակ, նորաձևության ինդուստրիայով, զբոսաշրջությամբ, գյուղատնտեսությամբ կամ շինարարական բիզնեսով: «Կայուն հիմքերի» անցման գործընթացը պետք է լինի համատարած՝ չսահմանափակվելով միայն խոշոր ձեռնարկություններով կամ բանկերով:
Ինչպես նկատեց «Լիդիան Արմենիա» ընկերության կայուն զարգացման մենեջեր Արթուր Պեպանյանը, գոյություն ունի գործողությունների և քայլերի համընդհանուր ճանաչում ունեցող հիերարխիա՝ բիզնեսի և բնության միջև հնարավոր բախման շրջանակներում ռիսկերի գրագետ կառավարման համար։ Նախ՝ ի սկզբանե պատասխանատու և խիստ մոտեցում ցուցաբերել ձեռնարկությունների կառուցման հարցին այնտեղ, որտեղ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը կարող է մեծ լինել։ Երկրորդ՝ տեխնոլոգիապես առավելագույնս խուսափել այդ ազդեցությունից, եթե այլ ելք չկա։ Երրորդ՝ ի սկզբանե նախագծել վերականգնողական՝ «առողջացման» աշխատանքների ծրագրեր շրջակա միջավայրին հասցված հարկադիր վնասից հետո, և չորրորդ՝ հասցված վնասի լիարժեք փոխհատուցում։ Սկզբունքորեն, այս ռիսկերի կառավարումը հնարավոր է պատասխանատու մոտեցման, ցանկության և համաշխարհային պրակտիկայում առկա գործիքակազմի կիրառման դեպքում։
Հիշեցնենք, որ այսօր «պատասխանատու ձեռնարկատիրության» զարգացման խթաններից մեկը այսպես կոչված «պատասխանատու ֆինանսավորումն» է, այսինքն՝ բանկերի կողմից վարկային միջոցների հասանելիության հեշտացումը այն ընկերությունների համար, որոնք զբաղվում են «կանաչ օրակարգի» առաջմղմամբ։ Այսօր դոնորական վարկային ծրագրերի շրջանակներում միլիոնավոր դոլարներ են տրամադրվում մեր ձեռնարկություններին այդ նպատակով, սակայն հարցն այն է, որ ի վերջո այդ օրակարգն այդպես էլ չդարձավ «ներքին մշակույթ»։
Ինչպես համաժողովի ժամանակ պատմեց Ամերիաբանկի միջազգային և հատուկ ծրագրային վարկավորման ու վարկային գործակալության բաժնի ղեկավար Անի Պապյանը (որի վարկային պորտֆելն այսօր գերազանցում է տրիլիոն դրամը), բիզնես վարելու և բնության պահպանման «խաչմերուկում» անհրաժեշտ է մշտապես հավասարակշռություն փնտրել, բացահայտել պոտենցիալ ռիսկերը և կարողանալ դրանք գրագետ կառավարել։ Նրա խոսքով՝ խոշոր վարկերի տրամադրման դեպքում էկոլոգիական բաղադրիչը պարտադիր կերպով ներառված է որոշումների կայացման ընթացակարգում։ Նա կարծում է, որ ֆինանսների հասանելիությունը, այնուամենայնիվ, ընկերությունների համար խթաններ է ստեղծում կայուն զարգացման հարցերին լուրջ մոտենալու համար, և վերջին շրջանում վարկառու գործարարների մի մասն արդեն այնքան ցավոտ չի ընդունում վարկատուների նման պահանջները, որքան նախկինում։ Բիզնեսների դասակարգումն ըստ բնապահպանական ռիսկերի մակարդակի իրականացվում է միջազգային տեխնոլոգիաներով, որոնք հայաստանյան բանկային համակարգում ներդրվել են այնպիսի դոնոր հաստատությունների կողմից, ինչպիսիք են IFC-ն և EBRD-ն: Պապյանը հայտնեց, որ Lion Finance Group (LFG) միջազգային ֆինանսական խմբի կազմի մեջ մտնելուց և Լոնդոնի ֆոնդային բորսայի FTSE 100 ինդեքսում ներառվելուց հետո, խումբն առաջին անգամ հրապարակել է կայուն զարգացման վերաբերյալ ոչ ֆինանսական հաշվետվություն՝ բոլոր միջազգային չափանիշներին համապատասխան։
Հայաստանում խոշոր ընկերությունների, այդ թվում՝ բանկերի ոչ ֆինանսական հաշվետվությունների խնդիրը բավականին սուր բնույթ է կրում։ Այս առումով միակ պատասխանատու կազմակերպությունը Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատն է, որն ամեն տարի շուկային է ներկայացնում իր ESG հաշվետվությունը։ ESG հաշվետվությունը ընկերության ոչ ֆինանսական ցուցանիշների հրապարակային բացահայտումն է, որը ցույց է տալիս նրա հավատարմությունը էկոլոգիական պատասխանատվությանը (E), սոցիալական ոլորտին (S) և կորպորատիվ գրագետ կառավարմանը (G): Այն օգտագործվում է ներդրումներ ներգրավելու, ռիսկերը գնահատելու, հեղինակությունը բարելավելու և կայուն զարգացումը ցուցադրելու համար։ Սա կարևոր պահ է միջազգային շուկաներում վարկային, պարտքային կամ բաժնետիրական ֆինանսավորում ներգրավելու համար։ Եվ թեկուզ Հայաստանի խոշորագույն հարկատուների ցանկի ոչ բոլոր ընկերություններն ունեն հեղինակության (բառի բուն իմաստով) և միջազգային ֆինանսավորման կարիք, սակայն Հայաստանի կառավարության և Կենտրոնական բանկի համար վաղուց ժամանակն էր սկսել «դաստիարակել» իրենց խոշորագույն հարկային գործակալներին։ Այժմ արդեն գոյություն ունեն ESG նվազագույն պահանջների նախագծեր, որոնք պատրաստ են, բայց այդպես էլ կիրառություն չեն գտնում կարգավորող փաստաթղթերում:
Նշենք, որ «ԱրմԻնֆո» լրատվական ընկերությունը ոչ վաղ անցյալում նպատակ է դրել համալրել իր վարկանիշային պորտֆելը (բանկեր, վարկային կազմակերպություններ, ապահովագրական ընկերություններ) նոր վերլուծությամբ՝ ESG վարկանիշներով։ Նյութերի և խոշոր ընկերությունների կայքերի խորը ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ նման հնարավոր վարկանիշը կարող է բաղկացած լինել անեկդոտային փոքր թվով մասնակիցներից՝ 2, առավելագույնը 3 ընկերություն և նույնքան բանկ։
Հետևաբար, սա, ըստ էության, կարգավորողների՝ Էկոնոմիկայի նախարարության և Կենտրոնական բանկի առաքելությունն է՝ սկսել բացել շուկան ներդրողների համար, ստեղծել խթաններ այն ընկերությունների թվի ընդլայնման համար, որոնք համաշխարհային գործարար հանրությանը ներկայացնում են իրենց ոչ ֆինանսական հաշվետվությունները։ Թեև, չհաշված բանկերը, ապահովագրական և ֆինանսական ընկերությունները, մեծ թվով այլ խոշոր տնտեսվարող սուբյեկտներ մինչ օրս անտեսում են նույնիսկ իրենց ֆինանսական հաշվետվությունների հրապարակման օրենսդրական պահանջները, այդ թվում՝ նրանք, որոնք ունեն փակ բաժնետիրական ընկերության (ՓԲԸ) կարգավիճակ։ Օրենքի անտեսման նման պայմաններում ոչ ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման և հրապարակման մասին խոսելն ավելորդ է։
Այս տեսանկյունից կարելի է հասկանալ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի (ԶՊՄԿ) ներկայացուցիչներին, ովքեր համաժողովի ժամանակ նշեցին մի կարևոր ասպեկտ՝ կապված իրենց բազմաթիվ կապալառու ընկերությունների աշխատանքի հետ, որոնց երբեմն ստիպված են լինում հարկադրել պահպանել նույնիսկ աշխատանքի այնպիսի տարրական սկզբունքներ, ինչպիսին է աշխատանքի պաշտպանության պատշաճ մակարդակը (S), էլ չխոսելով E կամ G սկզբունքների մասին։ «Շատ վատ է, որ ԶՊՄԿ-ն այսօր միակ արտադրական ձեռնարկությունն է, որը համապատասխանում է կայուն զարգացման հաշվետվողականության չափանիշներին։ Մինչդեռ մեր շատ ընկերություններ պետք է դուրս գան միջազգային շուկաներ և գործընկերներ փնտրեն։ Կայուն զարգացման հաշվետվողականությունը յուրաքանչյուր արտահանողի համար «արտասահմանյան անձնագիր» է այն մասին, որ դու հետևում ես կանոններին և միջազգային չափանիշներին», - ընդգծեց ԶՊՄԿ փոխտնօրեն Արմեն Ստեփանյանը։
Անկասկած է, որ արտադրական գործընթացի վերսկսման հետ մեկտեղ մոտ ժամանակներս «հաշվետվություն ներկայացնողների» փոքրաթիվ խմբին 8-ամյա ընդմիջումից հետո կրկին կմիանա «Լիդիան» ոսկու արդյունահանման ընկերությունը։ Այստեղ կարծում են, որ շատ դժվար է աշխատել այն կապալառուների և ընդհանրապես հակագործակալների հետ, որոնց համար աշխատանքի անվտանգության հարցերը կամ կայուն զարգացման բաղադրիչները առաջնահերթություն չեն։
Ուստի դժվար է չհամաձայնել ԶՊՄԿ կայուն զարգացման գծով փոխտնօրեն Աննա Սաղաբալյանի կարծիքի հետ, ով գտնում է, որ եթե այսպես շարունակվի, լուրջ արտասահմանյան ընկերությունները կդադարեն աշխատել հայկական շուկայի հետ։ Աստիճանաբար տեղի կունենա սեփական արտադրանքի իրացման շուկաների սահմանափակում, գործընկերների փնտրման հնարավորությունների նվազում, կբարձրանա ֆինանսավորման գինը։
Իսկ մենք ասում ենք, թե օտարերկրյա ներդրողները չեն շտապում Հայաստան։ Աշխարհը փոխվում է, «հեշտ» սպեկուլյատիվ փողերի ծավալները նվազում են, համաշխարհային բիզնես կառույցները մտածում են «երկարաժամկետ», և Հայաստանը նրանց համար դեռևս ներդրումային ակտիվության լավագույն հարթակը չէ։ Փոքր շուկայի «օբյեկտիվ» անկախ հանգամանքին, ցավոք, գումարվում է նաև փակ շուկայի՝ «բոժոժային տնտեսության» դժվարհասանելի շուկայի «սուբյեկտիվ» ներքին գործոնը։ Բայց արդյո՞ք արժե շարունակել, ըստ Օսկար Ուայլդի, «հիանալ աստղերով՝ պառկած լինելով ջրհորդանում»։
