Արմինֆո. Հայաստանի համար ժամանակն է կենտրոնանալ բաժնային արժեթղթերի շուկայի զարգացման վրա՝ տնտեսության իրական հատվածի ֆինանսավորում ներգրավելու նպատակով։ Այս մասին խոսվել է այսօր իր աշխատանքն ավարտող «Կատարելագործման, աճի և գլոբալ ինտեգրման 25 տարի» խորագրով համաժողովում, որը նվիրված էր Հայաստանի ֆոնդային բորսայի (AMX) հիմնադրման 25-ամյակին։
Ինչպես իր ելույթներից մեկում նշել է Վարշավայի ֆոնդային բորսան (GPW) ներկայացնող Տոմաշ Բարդզիլովսկին, երկրում որոշակի շարժ կա կորպորատիվ արժեթղթերի շուկայի զարգացման ուղղությամբ, սակայն այդ շարժը գնում է դեպի պարտքային պարտատոմսեր, այնինչ, չնայած սուբսիդիաներին և աջակցության ծրագրերին, բաժնետոմսերի շուկան կարծես սառած է և չի շարժվում։ Նրա կարծիքով՝ երկրում չի ստեղծվել դրա համար անհրաժեշտ ենթակառուցվածքը, թեև արդեն կան IPO-ի (բաժնետոմսերի առաջնային հրապարակային տեղաբաշխման) ընդունակ ընկերություններ։ Այս առումով նա նշել է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների սեգմենտը, որը հաճախ ֆինանսավորում է գտնում արտերկրում՝ չգտնելով այն Հայաստանում։ Փաստացիորեն, ՏՏ ընկերություններն այս պատճառով լքում են հայկական շուկան և շարունակում իրենց զարգացումն այնտեղ, որտեղ հասանելիություն կա երկարաժամկետ կապիտալին, օրինակ՝ Սիլիկոնյան հովտում։ Լեհ հյուրի խոսքով՝ եթե կառավարությանը հաջողվի ստեղծել նման ֆինանսական գործիքներ, ապա ինստիտուցիոնալ ներդրողներն անպայման ուշադրություն կդարձնեն Հայաստանին և նրա լավ զարգացող բարձր տեխնոլոգիաների շուկային։
Համաժողովում նշվել է, որ այս տեսանկյունից անհրաժեշտ է ամուր կամուրջներ կառուցել կապիտալի շուկաների միջև, փոխանակել փորձն ու գործելակերպը ֆինանսական գործիքների կիրառման հարցում, ստեղծել անձնական կապեր։ Հարկավոր է, որ ինստիտուցիոնալ ներդրողները Հայաստանում տեսնեն իրենց համար հասկանալի, թափանցիկ, կայուն և վստահելի շուկա։
Ինչպես «ԱրմԻնֆո»-ի թղթակցի հետ զրույցում հայտնել է արդեն երկու տարուց ավելի Հայաստանում գործող ROEMER CAPITAL ընկերության գործադիր տնօրեն Ալեքսանդր Մյուլբերգերը, Հայաստանի կապիտալի շուկայի ենթակառուցվածքը վերջին տարիներին լրջորեն ընդլայնվել և խորացել է։ Փաստացիորեն, երկրում պատրաստ է ենթակառուցվածքը ինտեգրման զարգացման, գլոբալ կապիտալի շուկաների տեղականի հետ աշխատանքի համար։ Տեղական ընկերությունները ֆինանսավորում են ներգրավում իրենց պորտֆելների համար։ Համաձայնագրեր են ստորագրվել հայկական բանկերի ու բրոքերների հետ, և այժմ արդեն սկսվել է համաձայնագրերի ստորագրման գործընթացը հայկական կորպորատիվ ընկերությունների հետ, որոնք մտածում են արտասահմանյան շուկաներ դուրս գալու մասին՝ ինչպես փոխառու, այնպես էլ բաժնային կապիտալ ներգրավելու նպատակով։ Դրա համար ժամանակ է հարկավոր։ Սակայն, առայժմ անհրաժեշտ է ավելացնել տեղական IPO-ների քանակը։ Ենթակառուցվածքային, օրենսդրական և նորմատիվային առումով ամեն ինչ պատրաստ է, մնում է, որ ընկերությունները «հասունանան»։ Այն բանից հետո, երբ տեղական ընկերությունները կավելացնեն տեղական IPO-ների թիվը, պետք կլինի անել հաջորդ քայլը՝ տարածաշրջանային բորսաների միջոցով դուրս գալ կապիտալի տարածաշրջանային շուկաներ։ Եվ միայն դրանից հետո հնարավոր կլինի խոսել արևմտյան ուղղության մասին։
«Մեզ անհրաժեշտ է կրիտիկական զանգված։ Մենք փոքր երկիր ենք։ Մեզ պետք է աշխատել մեծ երկրների հետ և այնտեղից կապիտալ ներգրավել», - կարծում է հայկական KAMERTOON ռիթեյլեր ընկերության հիմնադիր-գործընկեր Դավիթ Թավադյանը։ Նա գտնում է, որ ներկա իրավիճակում Հայաստանը կարող էր լինել յուրօրինակ օֆշորային ֆինանսական գոտի, որտեղ տեղի կունենար բազմաթիվ երկրների ֆոնդային ակտիվների, այդ թվում՝ «երկնագույն չիպերի» (blue chips) «կենդանի առևտուր»։ Թավադյանի խոսքով՝ երկրում քիչ չեն ուղղակի օտարերկրյա ներդրումները, և ինչպես արդեն երևում է, պահանջարկը գերազանցում է առաջարկին, ու գներն աճում են։ «Մենք ի վիճակի չենք անվերջ ավելացնել FDI-ի (ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների) ծավալները, քանի որ կբախվենք լուրջ կառուցվածքային խնդիրների։ Հայաստանին անհրաժեշտ են պորտֆելային ներդրումներ, և դա տնտեսության իրական հատվածի զարգացման կարևոր ուղղություն է։ Դրան պետք է ձգտել։ Ամեն ինչ իր ժամանակն ունի, և ես դրականորեն եմ տրամադրված այս հարցում», - ընդգծել է փորձագետը։
Նշենք, որ Հայաստանի բաժնետոմսերի շուկան բավականին փոքր է. Հայաստանի ֆոնդային բորսայում (AMX) լիստինգ է անցել շուրջ երեք տասնյակ ընկերություն, որոնցից գնանշվում է կեսից պակասը։ Բաժնային արժեթղթերի շուկայում միանշանակ գերիշխում են բանկերը, որոնց բորսայում ներկայության նպատակը հիմնականում հանգում է «բորսայական կապիտալիզացիայի մակարդակի» պահպանմանը։ Հայկական ընկերությունների բաժնետոմսերի իրացվելիությունը ծայրահեղ ցածր է, իսկ ընդհանուր կապիտալիզացիան մի փոքր գերազանցում է կես տրիլիոն դրամը։ Ոչ ֆինանսական ընկերությունների լիստինգ գոյություն ունի, սակայն այն սահմանափակված է կոմունալ սպասարկման, արդյունաբերական և սպառողական ապրանքների արտադրության մի քանի ընկերություններով։
ՀՀ Կենտրոնական բանկի նախագահ Մարտին Գալստյանի խոսքով՝ կորպորատիվ արժեթղթերի շուկայի զարգացման ուղղությամբ կարգավորողի գլխավոր նպատակն է երկրի տնտեսության հանդեպ վստահության և հեղինակության ամրապնդումը։ «Տարբեր ժամանակներում շատ երկրներ դրան հասել են խարսխային էմիտենտների հաշվին, ինչպիսիք են կայուն եկամուտ, ուժեղ համբավ, թափանցիկություն և բարձր վարկունակություն ունեցող ընկերությունները, որոնք պարբերաբար դուրս են գալիս շուկա և հուսալիորեն կատարում են իրենց պարտավորությունները։ Նրանց հաջողված թողարկումները ցույց են տալիս կապիտալի շուկայի աշխատանքի արդյունավետությունը, ստեղծում են հաջողության դրական պատմություններ և դրդում են մյուս ընկերություններին լինել ավելի թափանցիկ ու դուրս գալ շուկա», - նշել է նա։ Այդ պատճառով, կարծում է գլխավոր բանկիրը, առաջին հերթին պետք է խրախուսել այն ընկերությունների արժեթղթերի թողարկումները, որոնք ի վիճակի են դրական արդյունքներ ապահովել կարճաժամկետ հեռանկարում, հատկապես՝ հուսալի, կայուն, շահութաբեր և հայտնի ընկերությունների կողմից։ Այս համատեքստում հատկապես կարևոր են խոշոր ենթակառուցվածքային ընկերությունները։ Հայաստանի ենթակառուցվածքները զգալի բարելավման կարիք ունեն, մինչդեռ նման ընկերությունները կարող են իրականում ֆինանսավորում ներգրավել կապիտալի շուկայից՝ ներդրողների համար իրենց տեսանելիության և ապագա համեմատաբար կայուն դրամական հոսքերի (cash flow) շնորհիվ։
Այս համատեքստում դժվար է չհամաձայնել Գալստյանի հետ, և մշտական «քեշ փլոու» ունեցող ենթակառուցվածքային ու համայնքային ձեռնարկությունների թեկուզ մասնակի հանրային մասնավորեցման (պրիվատիզացիայի) մասին խոսակցությունները վաղուց են գնում, սակայն գործը տեղից չի շարժվում։
